Acute psychiatrie

Inleiding

Ontstaan van het boekje ‘Acute psychiatrie’

Voor u ligt het boekje Acute psychiatrie met informatie over acute presentaties van psychiatrische ziektebeelden. Waarom een acuut boekje psychiatrie? Er is immers al veel literatuur op het gebied van psychiatrische ziektebeelden. Een praktisch, up-to-date en overzichtelijk boekje voor de acute situatie bestond echter nog niet. Dergelijke handvatten zijn voor interne geneeskunde en neurologie (de boekjes Acute interne geneeskunde en Acute neurologie) al wel enige tijd beschikbaar en blijken in de praktijk waardevol. Wij als redactieleden vonden dat daar verandering in moest komen.

De aios-groep van het UMC Utrecht Hersencentrum startte in 2010 met de voorbereiding van het boekje Acute psychiatrie door verschillende standaarden te schrijven onder supervisie van psychiaters. Wij (Jurjen Luykx, Lot de Witte, Christiaan Vinkers, Joeri Tijdink en Wanda Tempelaar) ontwikkelden het idee verder en besloten ons in 2013 als kernredactie op te werpen om het idee concreet uit te werken. Door een gezamenlijke subsidieaanvraag met de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP) werd financiële ondersteuning vanuit de Stichting Kwaliteitskoepel Medisch Specialisten (SKMS) verkregen voor het feitelijke werk om het Acute boekje psychiatrie mogelijk te maken. In januari 2015 ontvingen we van de SKMS goedkeuring. Met Margriet Moret- Hartman, als epidemioloog verbonden aan het Kennisinstituut van Medisch Specialisten, verdeelden we de taken. Elk redactielid zou 4 tot 5 standaarden ontwikkelen en Margriet zou toezien op het uniformiseren van de standaarden. Zij zou bovendien de hiaten in de literatuur opvullen door het uitvoeren van systematisch literatuuronderzoek. Mori van den Bergh, Jeroen Steenmeijer en Kim Maijer leverden vanuit de kinder- en jeugdpsychiatrie bijdragen. Wij vonden Anouck Visscher en Paul Naarding, psychiaters met als specialisatie ouderenpsychiatrie, bereid handvatten vanuit de ouderenpsychiatrie te bieden daar waar van toepassing. Arlette Scheifes, Mariet Clerkx en Maarten Otter hebben de standaarden ook toepasbaar gemaakt op de groep mensen met een verstandelijke beperking. Zij hebben tevens een apart hoofdstuk over deze groep geschreven. Ten slotte hebben vele experts, psychiaters en andere specialisten meegeschreven aan de verschillende standaarden.

Format van de standaarden

Het boekje Acute psychiatrie bestaat uit standaarden per onderwerp. We hebben geprobeerd de onderwerpen zo te kiezen dat zij een reflectie vormen van presentaties van acute psychiatrische beelden die vooral door aios psychiatrie, psychiaters, de huisarts, artsen op de spoedeisende hulp en medewerkers van een crisisdienst worden gezien. We hebben voor het woord ‘standaard’ gekozen omdat het woord ‘richtlijn’ uitvoerige en volledig gewogen informatie impliceert. Het doel van het Acute boekje psychiatrie is beknopte en concrete informatie te geven met gestandaardiseerde handvatten die breed en zo objectief mogelijk toepasbaar zijn. Elke standaard hebben we zo veel mogelijk geschreven in hetzelfde format.

De standaarden hebben een vaste indeling: achtergrond, epidemiologie, differentiaaldiagnose, aandachtspunten (inzake anamnese, psychiatrisch onderzoek, lichamelijk onderzoek en aanvullend onderzoek) en behandeling. Waar relevant staan onderaan de standaarden steeds aandachtspunten genoemd voor de categorieën kinderen, adolescenten en mensen met een verstandelijke beperking. Adviezen voor ouderen zijn meestal in de standaarden verwerkt in de onderdelen waar ze van toepassing zijn. Neurobiologische achtergronden en bespreking van de relevante literatuur komen niet aan bod. Het doel is namelijk de leesbaarheid in de acute fase te optimaliseren zodat snel alle relevante informatie kan worden gevonden die klinisch handelen in de acute situatie vergemakkelijkt. Per onderdeel wordt de informatie zo veel mogelijk puntsgewijs gegeven door bijvoorbeeld voor het onderdeel aandachtspunten de meest typische verschijnselen en voor het onderdeel lichamelijk onderzoek bij de psychotische episode de aspecten die aandacht verdienen om een lichamelijke oorzaak van een psychose onwaarschijnlijk te maken, op te sommen. Behandeladviezen worden zo veel mogelijk concreet gegeven, bijvoorbeeld voor de psychotische episode wordt geadviseerd te starten met 10 mg olanzapine voor het slapengaan. Het is echter meestal wel belangrijk alle behandelstappen te lezen en niet op te houden bij de eerste stap, aangezien voor bepaalde groepen patiënten een specifiek advies kan gelden dat pas later wordt genoemd. Uiteraard kan bij contra-indicaties of een duidelijke voorkeur van de patiënt van de adviezen worden afgeweken. Daar waar mogelijk is het onderdeel behandeling als volgt ingedeeld: een korte tekst met de adviezen, een schema met het geadviseerde stappenplan en onderaan een toelichting op bepaalde keuzes.

Totstandkoming van de individuele standaarden

Per standaard hebben 2 redactieleden of aios psychiatrie een opzet gemaakt. De informatie werd in volgorde van afnemende kracht van het bewijs gebaseerd op al bestaande (psychiatrische) richtlijnen (vooral van de NVvP), meta-analyses, reviews, trials en andere artikelen. Indien een richtlijn over een bepaalde presentatie niet beschikbaar was, voerde het Kennisinstituut systematisch literatuuronderzoek uit. Dit gebeurde bij de hoofdstukken Acute agitatie, Katatonie, Maligne antipsychoticasyndroom en Serotoninesyndroom. Conceptteksten werden allereerst voorgelegd aan de rest van de redactie en vervolgens verzonden naar een groep experts (voor elke standaard een aparte groep experts). In de commentaarfase werden leden van de NVvP, een SEH-arts en huisartsen in de gelegenheid gesteld inhoudelijke suggesties aan te brengen. Eventuele twijfels werden besproken, waaruit de definitieve versie werd opgemaakt. Op deze manier hebben we er zorg voor gedragen dat elke standaard waar mogelijk evidencebased is. Bovendien werden ‘expert opinions’ meegewogen, zeker gezien het feit dat voor verschillende beslissingen in acute situaties geen meta-analyses beschikbaar zijn. Daarbij hebben wij steeds geprobeerd om adviezen voor de acute situatie zo relevant en duidelijk mogelijk te verwoorden zonder nuance of vrijheid van handelen te verliezen. We vinden het essentieel dat de informatie up-to-date blijft. Het Acute boekje psychiatrie zal regelmatig gereviseerd worden om deze up-to-date te houden en de laatste wetenschappelijke inzichten in updates te verwerken. Ten slotte willen we maximaal gebruikmaken van de diversiteit aan beschikbare digitale media. Zo hebben we niet alleen een gedrukte en onlineversie samengesteld, maar wordt tevens een app voor smartphone en tablet ontwikkeld. Wij zijn ons ervan bewust dat ondanks onze zorgvuldige aanpak mogelijk informatie mist of onjuist is. Wij moedigen u aan om eventuele verbeteringen via de website of per e-mail (info@nvvp.net) aan ons door te geven. Wij bedanken de NVvP, de SKMS en overige partners die hebben bijgedragen aan het Acute boekje psychiatrie hartelijk en wensen u veel plezier met het Acute boekje psychiatrie. Ook danken wij de verschillende collegae die tijdens de commentaarfase zeer waardevol commentaar leverden, zoals A. Hoare (SEH-arts), S. Bonarius, L. Vlak en S. van Gelder (huisartsen), M. Bannink en M. Hengeveld (psychiaters). Wij hopen dat het Acute boekje psychiatrie u helpt om de beste zorg aan patiënten in de acute situatie te geven.

De redactie,

Jurjen Luykx,
Wanda Tempelaar,
Joeri Tijdink,
Christiaan Vinkers,
Lot de Witte,
Margriet Moret-Hartman

Auteurs

Redactiecommissie

  • Dr. J.J. Luykx
  • Dr. M. Moret-Hartman
  • Drs. W.M. Tempelaar
  • Dr. J.K. Tijdink
  • Dr. mr. C.H. Vinkers
  • Dr. L.D. de Witte

Mede-auteurs

  • Aios-groep en superviserende psychiaters UMC Utrecht 2010-2013
  • Drs. S. van Arum (Huiselijk geweld (inclusief kindermishandeling))
  • Dr. M.L.F.J. Bak (Acute agitatie)
  • Prof. dr. A.J.L.M. van Balkom (Paniekaanval)
  • Drs. H.E. Becker (Psychotische episode, deel over kinderen en adolescenten)
  • Dr. E. Beers (Serotoninesyndroom; Maligne antipsychoticasyndroom; Onttrekking, intoxicaties en bijwerkingen van psychofarmaca; Interacties tussen psychofarmaca)
  • Drs. V.W. van den Bergh (Meerdere hoofdstukken, delen over kinderen en adolescenten)
  • Dr. V. Bergink (Psychofarmaca in de zwangerschap en peri partum)
  • Dr. T.K. Birkenhäger (Depressieve episode)
  • Drs. M. van den Bosch (Psychotische episode)
  • Prof. dr. W. van den Brink (Intoxicaties met en onthouding van alcohol)
  • Dr. R. Bruggeman (Psychotische episode)
  • Drs. M.G.M. Clerkx (Aandachtspunten bij de behandeling van mensen met een verstandelijke beperking)
  • Drs. L. van Diermen (Suïcidaliteit)
  • Prof. dr. G. Dom (Alcoholgerelateerde problemen; Intoxicaties metpsychostimulerende middelen)
  • Dr. P.R. Doornebal-Bakker (Acute bewegingsstoornissen; Katatonie)
  • Prof. dr. A.A. van Elburg (Eetstoornissen)
  • Dr. M. Figee (Paniekaanval)
  • Drs. G. van Gelder (Acute agitatie)
  • Drs. mr. J. Godschalx-Dekker (Juridische zaken)
  • Prof. dr. P.N. van Harten (Acute bewegingsstoornissen; Katatonie)
  • Dr. H.L. Hamburger (Insomnie)
  • Prof. dr. M.H.J. Hillegers (Manische episode, deel over kinderen en adolescenten)
  • Prof. dr. H.W. Hoek (Eetstoornissen)
  • Dr. A.J.K. Hondius (Juridische zaken)
  • Prof. dr. W.J.G. Hoogendijk (Depressieve episode)
  • Dr. J.W. Hop (Insomnie, deel over kinderen en adolescenten)
  • Dr. G.E. Jacobs (Acute agitatie; Insomnie; Onttrekking, intoxicaties en bijwerkingen van psychofarmaca; Interacties tussen psychofarmaca)
  • Prof. dr. C.A.J. de Jong (Intoxicaties met psychostimulerende middelen)
  • Dr. F.G.A. Jansman (Onttrekking, intoxicaties en bijwerkingen van psychofarmaca; Interacties tussen psychofarmaca)
  • Prof. dr. R.S. Kahn (Psychotische episode)
  • V. van Kasteel (Insomnie)
  • Prof. dr. A.J.F.M. Kerkhof (Suïcidaliteit)
  • Drs. M.A. Koster (Delier)
  • Mr. dr. R.B.M. Keurentjes (Juridische zaken)
  • Dr. H. Kemperman (Laboratoriumonderzoek bij acute psychiatrische klachten)
  • Dr. C. Kramers (Onttrekking, intoxicaties en bijwerkingen van psychofarmaca; Interacties tussen psychofarmaca)
  • Prof. dr. R.W. Kupka (Manische episode)
  • Dr. M. Lambregtse (Psychofarmaca in de zwangerschap en peri partum)
  • Dr. A.F.G. Leentjens (Delier)
  • Drs. A.E. van Leeuwen (Depressieve episode)
  • Drs. J. Meerdinkveldboom (Suïcidaliteit, deel over kinderen en adolescenten)
  • Drs. C. Mentzel (Acute bewegingsstoornissen)
  • Drs. H.C. van Mierlo (Katatonie)
  • Drs. J.K. Mokkenstorm (Suïcidaliteit)
  • Prof. dr. P. Moleman (Serotoninesyndroom; Maligne antipsychoticasyndroom)
  • Dr. H. Mulder (Onttrekking, intoxicaties en bijwerkingen van psychofarmaca; Interacties tussen psychofarmaca)
  • Dr. M.S. van Noorden (Intoxicaties met psychostimulerende middelen)
  • Dr. P. Naarding (Meerdere hoofdstukken, delen over ouderen)
  • Dr. R.L. van Ojen (Acute agitatie; Juridische zaken)
  • Drs. M. Otter (Aandachtspunten bij de behandeling van mensen met een verstandelijke beperking)
  • Drs. E. van Otterdijk (Serotoninesyndroom; Maligne antipsychoticasyndroom)
  • Drs. S.B.J. Oude Ophuis (Eetstoornissen)
  • T. Pattyn MSc (Paniekaanval)
  • Dr. C.G. Reichart (Depressieve episode, deel over kinderen en adolescenten)
  • Dr. H.G. Ruhé (Depressieve episode)
  • Dr. A.F.A. Schellekens (Intoxicaties en onthouding van alcohol; Intoxicaties met psychostimulerende middelen)
  • Dr. A. Scheifes (Aandachtspunten bij de behandeling van mensen met een verstandelijke beperking)
  • Dr. J.N. Schieveld (Delier, deel over kinderen en adolescenten)
  • Prof. dr. R.A. Schoevers (Depressieve episode)
  • Dr. P.F.J. Schulte (Manische episode)
  • R.R. Schür MSc (Intoxicaties en onthouding van alcohol)
  • D. Sikkens MSc (Acute agitatie)
  • Drs. K. van Slobbe-Maijer (Meerdere hoofdstukken, delen over kinderen en adolescenten)
  • Prof. dr. A.J.C. Slooter (Delier)
  • Drs. M. Snelleman (Juridische zaken)
  • Drs. J. Steenmeijer (Meerdere hoofdstukken, delen over kinderen en adolescenten)
  • J. Strous MSc (Suïcidaliteit; Intoxicaties met en onthouding van overige dempende middelen)
  • Mr. T. Stikker (Juridische zaken)
  • J. Veraart MSc (Intoxicaties met psychostimulerende middelen; Intoxicaties met hallucinogenen)
  • Drs. R. Vis (Onttrekking, intoxicaties en bijwerkingen van psychofarmaca; Interacties tussen psychofarmaca)
  • Drs. A.J.E. Visscher (Juridische zaken, deel over ouderen)
  • Drs. L. Vogtländer (Huiselijk geweld (inclusief kindermishandeling))
  • Dr. J.A. van Waarde (Serotoninesyndroom; Maligne antipsychoticasyndroom)
  • Drs. H. van Welie (Serotoninesyndroom; Maligne antipsychoticasyndroom)
  • Dr. R. van Westrhenen (Onttrekking, intoxicaties en bijwerkingen van psychofarmaca; Interacties tussen psychofarmaca)
  • Drs. J. Zantvoord (Onttrekking, intoxicaties en bijwerkingen van psychofarmaca; Interacties tussen psychofarmaca; Psychofarmaca in de zwangerschap en peri partum; Intoxicaties met en onthouding van overige dempende middelen)
  • Mr. drs. R.H. Zuijderhoudt (Juridische zaken)

Colofon

Acute psychiatrie: ISBN 978-90-8523-231-5

Uitgever

Van Zuiden Communications B.V.
Postbus 2122
2400 CC Alphen aan den Rijn
www.vanzuidencommunications.nl

Versie: 1.0